Το δημόσιο χρέος, 2008–2026

1Σύνοψη

• Έγγραφο

  Η κρίση ξεκίνησε ως κρίση αξιοπιστίας των στατιστικών. Τον Οκτώβριο 2009 το έλλειμμα του 2009 αναθεωρήθηκε από 3,7% σε 12,5% του ΑΕΠ· η Eurostat το οριστικοποίησε στο 15,4%. Η Επιτροπή μίλησε για «σοβαρές παρατυπίες» και για «πρακτική εκτεταμένης ψευδούς αναφοράς», όπως και το 2004.

• Έγγραφο

  Το PSI του 2012 έσβησε περίπου 107 δισ. € ονομαστικής αξίας. Για να γίνει όμως, ο EFSF δάνεισε 34,6 δισ. για το ίδιο το PSI και 48,2 δισ. για να ανακεφαλαιοποιηθούν οι τράπεζες που έχασαν περίπου 38 δισ. από αυτό. Τα ασφαλιστικά ταμεία και άλλοι δημόσιοι φορείς έχασαν 16,2 δισ., που κατά την Τράπεζα της Ελλάδος δεν μείωσαν καθόλου το χρέος, επειδή ήταν χρέος του Δημοσίου προς το Δημόσιο.

• Επισήμανση

  Μόνο το ένα τρίτο των δανείων του EFSF πήγε στη χρηματοδότηση ελλειμμάτων. Τα υπόλοιπα πήγαν σε τράπεζες, στο PSI και στην επαναγορά χρέους.

• Επισήμανση

  Το ΔΝΤ γράφει ότι η καθυστέρηση της αναδιάρθρωσης «επέτρεψε σε πολλούς ιδιώτες πιστωτές να διαφύγουν» και άφησε «τους φορολογουμένους και τον επίσημο τομέα» να πληρώσουν. Το ΔΝΤ υπέθεσε αρχικά δημοσιονομικό πολλαπλασιαστή 0,5· αργότερα τον διπλασίασε.

• Έγγραφο

  Από το 2018 το χρέος έχει πολύ μεγάλη διάρκεια και σταθερό επιτόκιο: μέση διάρκεια 18,3 έτη, 100% σταθερό επιτόκιο, μέσο κόστος 1,43%. Μέρος των τόκων του EFSF έχει όμως αναβληθεί· με αυτούς το κόστος είναι 1,94%.

• Έγγραφο

  Από το 2022 η Ελλάδα αποπληρώνει πρόωρα: όλο το ΔΝΤ (2019–2022) και περίπου 22,8 δισ. € από τα διμερή δάνεια του 2010 σε τέσσερις δόσεις (2022–2026). Το ταμειακό απόθεμα ειδικού λογαριασμού («μαξιλάρι») μηδενίστηκε στις 30/6/2026.

• Ανοιχτό

  Οι επίσημες προβλέψεις για το 2026 διαφέρουν κατά 4 μονάδες: 140,7% η Επιτροπή, 136,8% το Υπουργείο Οικονομικών, 136,6% το ΔΝΤ.

2Η πορεία του χρέους, 2000–2025

Η Ελλάδα μπήκε στην κρίση με χρέος ήδη πάνω από το 100% του ΑΕΠ, όταν ο μέσος όρος της ευρωζώνης ήταν γύρω στο 66–70%. Το χρέος εκτινάχθηκε από το 2008 ως το 2011, έπεσε μία φορά απότομα το 2012 με το PSI, ξανανέβηκε και κορυφώθηκε στο 209,4% το 2020, τη χρονιά της πανδημίας. Από το 2020 ως το 2025 έπεσε κατά 63,3 μονάδες, η μεγαλύτερη πτώση στην ΕΕ (δεύτερη η Κύπρος με 58,6), σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat.

Ποσοστό και ποσό δεν είναι το ίδιο Επισήμανση

Το ποσοστό του ΑΕΠ είναι κλάσμα: μπορεί να πέσει επειδή μικραίνει το χρέος ή επειδή μεγαλώνει η οικονομία. Το διάγραμμα που ακολουθεί δείχνει τα δύο μεγέθη χωριστά, σε ευρώ. Το χρέος σε απόλυτο ποσό είναι σήμερα περίπου εκεί που ήταν το 2021· σχεδόν όλη η πτώση του λόγου μετά το 2020 προέρχεται από την άνοδο του ονομαστικού ΑΕΠ, από 167,5 σε 248,4 δισ. €, με σημαντική συμβολή του πληθωρισμού του 2022–2023, και από τα πρωτογενή πλεονάσματα.

Το ΑΕΠ σε τρέχουσες τιμές ξεπέρασε το επίπεδο του 2008 μόλις το 2025. Σε σταθερές τιμές (ενότητα 8) είναι ακόμη χαμηλότερα.

3Πώς ξεκίνησε: τα στατιστικά

Η ελληνική κρίση δεν ξεκίνησε από ένα γεγονός στις αγορές αλλά από δύο αναθεωρήσεις: του 2004 και του 2009. Και τις δύο φορές, μετά από εκλογές, η νέα κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι το έλλειμμα ήταν πολύ μεγαλύτερο από όσο είχε δηλωθεί.

Η «απογραφή» του 2004 Έγγραφο

Τον Νοέμβριο 2004 η Eurostat δημοσίευσε έκθεση για την αναθεώρηση των ελληνικών στοιχείων μετά τον δημοσιονομικό έλεγχο που ξεκίνησε η νέα κυβέρνηση την άνοιξη του 2004. Το έλλειμμα του 2003, που είχε αναφερθεί στο 1,7%, έγινε 4,6%. Το έλλειμμα του 1999, της χρονιάς με βάση την οποία η Ελλάδα κρίθηκε για την ένταξη στο ευρώ, έγινε 3,4% από 1,8%. Σχεδόν το 90% των αναθεωρήσεων εξηγούνταν από υποκαταγραφή στρατιωτικών δαπανών, υπερεκτίμηση των πλεονασμάτων των ασφαλιστικών ταμείων και αναθεώρηση των φορολογικών εσόδων (Eurostat, 22/11/2004).

Οκτώβριος 2009: από 3,7% σε 12,5% Έγγραφο

Στις κοινοποιήσεις της 2ας και της 21ης Οκτωβρίου 2009, αμέσως μετά τις εκλογές της 4ης Οκτωβρίου, η Ελλάδα αναθεώρησε το έλλειμμα του 2008 από 5,0% σε 7,7% και την πρόβλεψη για το 2009 από 3,7% σε 12,5% του ΑΕΠ. Η Επιτροπή απάντησε στις 8/1/2010 με έκθεση προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, την COM(2010) 1, που διαπίστωνε (κείμενο):

«Severe irregularities in the EDP notifications of April and October 2009, including submission of incorrect data, and non-respect of accounting rules and of the timing of the notification» — σοβαρές παρατυπίες, υποβολή λανθασμένων στοιχείων, μη τήρηση λογιστικών κανόνων.

Η έκθεση κατέγραφε «έλλειψη ανεξαρτησίας» της ΕΣΥΕ και του ΓΛΚ από το Υπουργείο Οικονομικών, ακόμη και «ανταλλαγή δεδομένων τηλεφωνικά», και κατέληγε ότι και το 2004 και το 2009, «μετά από εκλογές, έγιναν ουσιαστικές αναθεωρήσεις που αποκάλυψαν πρακτική εκτεταμένης ψευδούς αναφοράς, σε περιβάλλον όπου οι έλεγχοι και τα αντίβαρα φαίνεται να απουσιάζουν» (σ. 20). Αυτό παρά τις 10 επισκέψεις και τις 5 επιφυλάξεις της Eurostat από το 2004.

• Έγγραφο 22/4/2010: Η Eurostat δημοσιεύει έλλειμμα 13,6% και χρέος 115,1% για το 2009, με επιφύλαξη «για την ποιότητα των στοιχείων» (ανακοίνωση 55/2010).
• Έγγραφο 15/11/2010: Μετά τη νέα αναθεώρηση της ΕΛΣΤΑΤ, η Eurostat ανεβάζει το έλλειμμα του 2009 στο 15,4% και το χρέος στο 126,8%, και αίρει την επιφύλαξη (ανακοίνωση 170/2010). Στη σημερινή σειρά της Eurostat το έλλειμμα του 2009 είναι ακόμη 15,4%· το χρέος 128,5%.

Το έλλειμμα του 2013 (−13,6%) περιλαμβάνει την επιβάρυνση από την ανακεφαλαιοποίηση των τραπεζών. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στο ψήφισμα του 2014 αναφέρει έλλειμμα 15,7% για το 2009· η επίσημη τιμή της Eurostat είναι 15,4%.

4Οι αγορές κλείνουν

Ως το 2008 η αγορά δάνειζε την Ελλάδα σχεδόν με το επιτόκιο της Γερμανίας: τον Ιούνιο 2007 η διαφορά των δεκαετών ομολόγων ήταν 0,24 μονάδες. Μετά την αναθεώρηση του Οκτωβρίου 2009 άρχισε να ανεβαίνει, τον Απρίλιο 2010 έφτασε τις 4,77 μονάδες και η χώρα έχασε την πρόσβαση στις αγορές. Στις 23/4/2010 η κυβέρνηση του Γιώργου Παπανδρέου ζήτησε επίσημα χρηματοδοτική στήριξη από την ευρωζώνη και το ΔΝΤ (Επιτροπή, Occasional Paper 61). Επτά μήνες νωρίτερα, ως αρχηγός της αντιπολίτευσης, είχε πει «Λεφτά υπάρχουν».

Η κορυφή ήρθε τον Φεβρουάριο 2012, λίγο πριν από το PSI: απόδοση 29,24% για το ελληνικό δεκαετές, έναντι 1,85% για το γερμανικό. Η δεύτερη έξαρση, το 2015, συνέπεσε με τη διαπραγμάτευση της κυβέρνησης Αλέξη Τσίπρα, το δημοψήφισμα και τους ελέγχους κεφαλαίων. Τον Αύγουστο 2026 η διαφορά ήταν 0,69 μονάδες, περίπου η μισή από τον Οκτώβριο 2009.

5Τα τρία προγράμματα

Τα «μνημόνια» ήταν δανειακές συμβάσεις με όρους. Σε τρία προγράμματα, από τον Μάιο 2010 ως τον Αύγουστο 2018, οι επίσημοι δανειστές εκταμίευσαν 288,7 δισ. €. Τα ποσά που ανακοινώνονταν ήταν μεγαλύτερα· το διάγραμμα δείχνει όσα δόθηκαν πραγματικά.

1ο πρόγραμμα
Μάιος 2010

Πακέτο 110 δισ. €: 80 δισ. σε διμερή δάνεια κρατών της ευρωζώνης (Greek Loan Facility, GLF) και 30 δισ. από το ΔΝΤ. Δόθηκαν 52,9 δισ. από 14 κράτη (η Σλοβακία δεν συμμετείχε· η Ιρλανδία και η Πορτογαλία αποχώρησαν και η δέσμευση περιορίστηκε στα 77,3 δισ.) και 20,1 δισ. από το ΔΝΤ. Κυρώθηκε με τον ν. 3845/2010 (ΦΕΚ Α΄ 65/6.5.2010). Το επιτόκιο ήταν Euribor τριμήνου + 300 μονάδες βάσης· με τρεις αναθεωρήσεις (2011, 3/2012, 11/2012) το περιθώριο έπεσε στις 50 μονάδες και η διάρκεια έφτασε τα 30 χρόνια. Έγγραφο

2ο πρόγραμμα
Μάρτιος 2012

164,5 δισ. € κατά την Επιτροπή (144,7 δισ. από τον EFSF, 19,8 από το ΔΝΤ)· ο ESM αναφέρει 165,4 δισ. αρχικό ποσό. Ο EFSF εκταμίευσε 141,8 δισ. από 9/3/2012 ως 14/8/2014· το 2015 επιστράφηκαν 10,9 δισ. αχρησιμοποίητων ομολόγων του ΤΧΣ. Το ΔΝΤ εκταμίευσε περίπου 12 δισ. €. Έγγραφο

3ο πρόγραμμα
Αύγουστος 2015

Έως 86 δισ. € από τον ESM· εκταμιεύθηκαν 61,9 δισ. Από τα 25 δισ. που προορίζονταν για τις τράπεζες χρησιμοποιήθηκαν 5,4. Η τελευταία δόση, 15 δισ. στις 6/8/2018, πήγε κυρίως σε ταμειακό απόθεμα. Το πρόγραμμα έληξε στις 20/8/2018 με «μαξιλάρι» 24,1 δισ. € (ESM). Έγγραφο

Έλεγχοι κεφαλαίων

Επιβλήθηκαν με πράξη νομοθετικού περιεχομένου στις 28/6/2015 και καταργήθηκαν πλήρως από 1/9/2019 (ν. 4624/2019, άρθρο 86) (Ελληνική Ένωση Τραπεζών). Έγγραφο

6Το PSI και η επαναγορά του 2012

Τον Φεβρουάριο–Μάρτιο 2012 η Ελλάδα έκανε τη μεγαλύτερη αναδιάρθρωση κρατικού χρέους στην ιστορία. Τα στοιχεία είναι από το ESM Discussion Paper 11 (2020):

• Έγγραφο 23/2/2012: Ο ν. 4050/2012 προσθέτει αναδρομικά ρήτρες συλλογικής δράσης στα ομόλογα ελληνικού δικαίου (177,3 δισ.), ώστε η πλειοψηφία να δεσμεύει και όσους δεν συμφωνούν. Η εθελοντική συμμετοχή σε αυτά ήταν 85,8%.
• Έγγραφο Μάρτιος 2012: Ανταλλάσσονται 199,2 δισ. €. Οι κάτοχοι παίρνουν νέα ελληνικά ομόλογα 62,4 δισ. και ομόλογα του EFSF 29,7 δισ. Τα 29,7 δισ. είναι δάνειο του EFSF προς την Ελλάδα, που προστίθεται στο νέο χρέος.
• Έγγραφο Δεκέμβριος 2012: Επαναγορά 31,8 δισ. € ομολόγων με 10,8 δισ. από τον EFSF, στο 33,8% της ονομαστικής αξίας. Τα 14,1 δισ. ήταν ομόλογα των ελληνικών τραπεζών. Το χρέος μειώθηκε κατά περίπου 20 δισ. (8% του ΑΕΠ).

Ποιος πλήρωσε το κούρεμα Επισήμανση

Ένα μεγάλο μέρος των ομολόγων το κατείχαν ελληνικοί φορείς. Οι ελληνικές τράπεζες έχασαν περίπου 38 δισ. €, περίπου το 170% των βασικών κεφαλαίων τους (ομιλία του διοικητή της ΤτΕ Γ. Στουρνάρα, 8/6/2016). Για να ανακεφαλαιοποιηθούν, ο EFSF εκταμίευσε 25 δισ. τον Απρίλιο και 16 δισ. τον Δεκέμβριο 2012. Με άλλα λόγια, μέρος του χρέους που «κουρεύτηκε» επέστρεψε ως νέο δάνειο για τις τράπεζες. Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο υπολογίζει ότι στις τράπεζες διοχετεύθηκαν συνολικά πάνω από 45 δισ. € και ότι «μόνο ένα μικρό μέρος μπορεί δυνητικά να ανακτηθεί».

Τα ασφαλιστικά ταμεία Επισήμανση

Τα ταμεία και πολλοί άλλοι δημόσιοι φορείς (νοσοκομεία, πανεπιστήμια, νομικά πρόσωπα) είχαν τα διαθέσιμά τους σε ελληνικά ομόλογα, κυρίως μέσω του «Κοινού Κεφαλαίου» της Τράπεζας της Ελλάδος, και υποχρεώθηκαν να συμμετάσχουν στο PSI. Η ίδια η ΤτΕ, στο βιβλίο της για την κρίση, γράφει («Το Χρονικό της Μεγάλης Κρίσης», 2014, σ. 107):

«…η μείωση της αξίας των ομολόγων που διακρατούσαν τα ελληνικά ασφαλιστικά ταμεία ή άλλοι φορείς (ύψους 16,2 δισεκ. ευρώ) δεν οδήγησε σε μείωση του χρέους, επειδή επρόκειτο για ενδοκυβερνητικό χρέος…»

Με άλλα λόγια, το κούρεμα αυτό μετέφερε τη ζημιά από τον κρατικό προϋπολογισμό στα αποθεματικά των ταμείων, χωρίς όφελος για το συνολικό χρέος. Ως αντιστάθμισμα, το Δημόσιο δανείστηκε 4,5 δισ. € για να δώσει στα ταμεία ομόλογα του EFSF. Για το ακριβές μέγεθος της ζημιάς κυκλοφορούν διαφορετικοί αριθμοί, επειδή μετριούνται διαφορετικά πράγματα:

Ο αριθμός 13,4 δισ. € που επίσης κυκλοφορεί αποδίδεται σε απάντηση της ΤτΕ στον βουλευτή Αλέξη Μητρόπουλο (protagon.gr, 12/7/2015)· η απάντηση αυτή δεν εντοπίστηκε. Η Επιτροπή Αλήθειας ήταν επιτροπή της Βουλής με συγκεκριμένη πολιτική αφετηρία· εδώ χρησιμοποιείται μόνο για τον αριθμό, ο οποίος παραπέμπει στο ίδιο βιβλίο της ΤτΕ.

Το καθαρό όφελος Έγγραφο

Η ΤτΕ υπολογίζει ότι το PSI και η επαναγορά μείωσαν το χρέος προς ιδιώτες κατά 137,9 δισ. € (106 + 31,9), αλλά ότι το καθαρό όφελος «μετριάστηκε σημαντικά» επειδή χρειάστηκαν 41 δισ. νέου χρέους για τις τράπεζες μέσα στο 2012, 11,3 δισ. δανεισμός για την επαναγορά, 4,5 δισ. για την αποζημίωση των ταμείων και 11,9 δισ. για το έλλειμμα του 2012, ενώ τα 16,2 δισ. των ταμείων δεν μείωσαν καθόλου το χρέος.

Πού πήγαν τα δάνεια του EFSF

7Οι ελαφρύνσεις του χρέους

Μετά το PSI, οι επίσημοι δανειστές δεν «κούρεψαν» το ποσό που τους οφείλεται· έκαναν το χρέος φθηνότερο και μακρύτερο. Το ΔΝΤ είχε γράψει τον Ιούλιο 2015 ότι το ελληνικό χρέος «έχει γίνει εξαιρετικά μη βιώσιμο» και ότι θα χρειαζόταν ελάφρυνση «πολύ πέρα από ό,τι η Ευρώπη ήταν διατεθειμένη να εξετάσει», π.χ. περίοδο χάριτος 30 ετών ή μεγάλο κούρεμα (IMF Country Report 15/186).

Τα κέρδη από τα ελληνικά ομόλογα (SMP/ANFA) Έγγραφο

Οι κεντρικές τράπεζες του ευρωσυστήματος είχαν αγοράσει ελληνικά ομόλογα πριν από την κρίση και κατά τη διάρκειά της (προγράμματα ANFA και SMP) και κέρδιζαν από αυτά. Η ευρωζώνη δεσμεύθηκε να επιστρέφει στην Ελλάδα ποσά ισοδύναμα με τα κέρδη αυτά: περίπου 3 δισ. € το 2012–2014 και άλλα 0,7 δισ. το 2015–2016 από την ΤτΕ, κατά απάντηση της Επιτροπής στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (E-004193/2017), και μετά το 2018 σε οκτώ εξαμηνιαίες δόσεις, μαζί με την επιστροφή και κατάργηση του πρόσθετου περιθωρίου (step-up) στα δάνεια του EFSF. Καμία δόση δεν παραλείφθηκε· η πρώτη καθυστέρησε έως τον Απρίλιο 2019.

Ο ESM αποτιμά τη συνολική αξία όλων των μεσοπρόθεσμων μέτρων του 2018 σε 11,5 δισ. €, μαζί με τη μόνιμη κατάργηση του πρόσθετου περιθωρίου. Κατά το Eurogroup του 2018 τα ποσά πηγαίνουν σε ειδικό λογαριασμό του ESM «για τη μείωση των ακαθάριστων χρηματοδοτικών αναγκών ή για τη χρηματοδότηση άλλων συμφωνημένων επενδύσεων»· η ανάλυση βιωσιμότητας της Επιτροπής υποθέτει ότι χρησιμοποιούνται μόνο για την εξυπηρέτηση του χρέους.

Αποτέλεσμα: παρότι το χρέος σε ευρώ είναι μεγαλύτερο από το 2010, η Ελλάδα πληρώνει σε τόκους μικρότερο ποσοστό του ΑΕΠ από ό,τι το 2000.

Οι αναβαλλόμενοι τόκοι Επισήμανση

Το χαμηλό κόστος είναι εν μέρει μετάθεση στο μέλλον. Από το 2013 μέρος των τόκων του EFSF δεν πληρώνεται αλλά αναβάλλεται· η Ελλάδα θα αρχίσει να τους αποπληρώνει από το 2033. Ως το 2024 οι τόκοι αυτοί επιβάρυναν το έλλειμμα αλλά δεν μετρούσαν στο χρέος. Με απόφαση της Eurostat (6577784, 17/9/2024) μπήκαν αναδρομικά από το 2013 στο χρέος, το οποίο αυξήθηκε κατά 12,4 δισ. € (5,5% του ΑΕΠ) για το 2023· επειδή αναθεωρήθηκε ταυτόχρονα προς τα πάνω και το ΑΕΠ, ο λόγος ανέβηκε μόνο κατά 2 μονάδες (Επιτροπή, Post-Programme Surveillance Report, φθινόπωρο 2024). Όλες οι τιμές χρέους της Eurostat σε αυτή την έρευνα τους περιλαμβάνουν. Με βάση τις ταμειακές πληρωμές το μέσο κόστος του χρέους είναι 1,43%· με τους αναβαλλόμενους τόκους 1,94% (ΟΔΔΗΧ, Δελτίο 122).

Ο Τύπος ανέφερε το 2024 ότι το ποσό θα έφτανε τα 13,5 δισ. € στο τέλος του 2024 (Ναυτεμπορική)· νεότερο επίσημο ποσό δεν δημοσιεύεται χωριστά.

Η μεταπρογραμματική εποπτεία διαρκεί έως ότου αποπληρωθεί τουλάχιστον το 75% της βοήθειας· για την Ελλάδα, με το σημερινό χρονοδιάγραμμα, έως το 2059. Στις 2/10/2025 η Επιτροπή πρότεινε τροποποίηση του κανονισμού (COM(2025) 593) ώστε, πέντε χρόνια μετά την έναρξη της εποπτείας, να μπορεί να την περιορίσει αν κρίνει ότι δεν υπάρχουν ουσιαστικοί κίνδυνοι για την αποπληρωμή (Επιτροπή, άνοιξη 2026).

8Το κόστος για την οικονομία

Τα προγράμματα στόχευαν στη μείωση του χρέους ως ποσοστού του ΑΕΠ. Αυτό που συνέβη πρώτα ήταν η κατάρρευση του παρονομαστή. Το πραγματικό ΑΕΠ έπεσε από 247,3 δισ. € το 2008 σε 180,5 δισ. το 2013, −27%. Το 2025 ήταν ακόμη 13,9% χαμηλότερα από το 2008.

Η ανεργία έφτασε στο 27,8% ως ετήσιο μέσο όρο το 2013 (28,3% τον Ιούλιο 2013 σε εποχικά διορθωμένη μηνιαία βάση) και στους νέους κάτω των 25 ετών ξεπέρασε το 60% (61,4% τον Ιούνιο–Ιούλιο 2013). Το 2025 ήταν 8,9%.

Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο έγραψε το 2017 ότι οι στόχοι των προγραμμάτων «επιτεύχθηκαν μόνο σε περιορισμένο βαθμό»: το ΑΕΠ «συρρικνώθηκε κατά τη διάρκεια των προγραμμάτων κατά πάνω από ένα τέταρτο» και ο λόγος χρέους προς ΑΕΠ «συνέχισε να αυξάνεται». Τα μέτρα για τη φορολογική διοίκηση μόνο ανέβηκαν από 32 στο πρώτο μνημόνιο σε 194 στο δεύτερο (Ειδική έκθεση 17/2017).

Δεν βρέθηκε επίσημη καταμέτρηση του συνόλου των μέτρων λιτότητας της περιόδου. Ένας αριθμός που κυκλοφορεί χωρίς πηγή δεν περιλαμβάνεται εδώ.

9Τι παραδέχθηκαν οι ίδιοι οι δανειστές

Τέσσερις θεσμοί αξιολόγησαν τα προγράμματα σε επίσημα κείμενα. Τα αποσπάσματα είναι αυτούσια, στα αγγλικά, με απόδοση.

ΔΝΤ, εκ των υστέρων αξιολόγηση του προγράμματος του 2010 (Ιούνιος 2013) Έγγραφο

«Market confidence was not restored, the banking system lost 30 percent of its deposits, and the economy encountered a much-deeper-than-expected recession with exceptionally high unemployment.»

«…this only served to delay debt restructuring and allowed many private creditors to escape.» (¶56)

«An upfront debt restructuring would have been better for Greece although this was not acceptable to the euro partners… leaving taxpayers and the official sector on the hook.» (¶57)

Η ίδια έκθεση σημειώνει ότι το πρόγραμμα υπέθεσε πολλαπλασιαστή «μόνο 0,5», ενώ οι επόμενες αναθεωρήσεις υπέθεσαν «διπλάσιο», και ότι το κριτήριο της «εξαιρετικής πρόσβασης» άλλαξε ώστε να χαμηλώσει ο πήχης της βιωσιμότητας του χρέους (IMF Country Report 13/156, σ. 1, ¶41).

Ανεξάρτητο Γραφείο Αξιολόγησης του ΔΝΤ (Ιούλιος 2016) Έγγραφο

«…without seeking preemptive debt restructuring, even though its sovereign debt was not deemed sustainable with a high probability.» · «Some documents on sensitive issues were prepared outside the regular, established channels.»

Το Γραφείο γράφει επίσης ότι τα προγράμματα είχαν «υπερβολικά αισιόδοξες προβλέψεις ανάπτυξης» (IEO, σ. 1–2).

Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, ψήφισμα για την τρόικα (13/3/2014) Έγγραφο

Το Κοινοβούλιο σημείωσε ότι η πρώτη συμφωνία του 2010 «δεν μπορούσε να περιέχει διατάξεις για αναδιάρθρωση του ελληνικού χρέους, παρότι το πρότεινε πρώτο το ΔΝΤ», υπενθύμισε «την απροθυμία της ΕΚΤ» το 2010–2011 και ότι το ΔΝΤ παραδέχθηκε ότι υποτίμησε τον πολλαπλασιαστή. Απέδωσε επίσης την κατάσταση της Ελλάδας και σε «στατιστική απάτη στα χρόνια πριν από το πρόγραμμα» (P7_TA(2014)0239, ¶5, ¶17, ¶43).

Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο (2017) Έγγραφο

«At the start of the Greek programme, the Commission had no experience in the management of such a process.»

Το Συνέδριο δεν μπόρεσε να ελέγξει τον ρόλο της ΕΚΤ, επειδή η ΕΚΤ «αμφισβήτησε την εντολή» του.

Ανεξάρτητη αξιολόγηση του ESM (Ιούνιος 2020) Έγγραφο

Η αξιολόγηση, με επικεφαλής τον Χοακίν Αλμούνια, κατέληξε ότι τα προγράμματα πέτυχαν τον στόχο τους «αλλά με σημαντικό οικονομικό και κοινωνικό κόστος», ότι το PSI είχε «σημαντικές καθυστερήσεις και επομένως αναποτελεσματικότητες», και σύστησε θέματα όπως η αναδιάρθρωση χρέους να αντιμετωπίζονται «από την αρχή» (Lessons from Financial Assistance to Greece).

10Η υπόθεση Γεωργίου

Ο Ανδρέας Γεωργίου ήταν πρόεδρος της ΕΛΣΤΑΤ από 2/8/2010 ως 2/8/2015 και υπέβαλε στην Eurostat τα αναθεωρημένα στοιχεία που οδήγησαν στο έλλειμμα 15,4%. Διώχθηκε για παράβαση καθήκοντος σε σχέση με τη διαδικασία αυτή. Η υπόθεση έγινε διεθνές ζήτημα για την ανεξαρτησία των στατιστικών αρχών.

• Έγγραφο 6/12/2016: Αθωώνεται πρωτόδικα για παράβαση καθήκοντος.
• Έγγραφο 1/8/2017: Το Εφετείο Αθηνών τον καταδικάζει για παράβαση καθήκοντος σε δύο χρόνια φυλάκιση με αναστολή.
• Έγγραφο 7/6/2018: Ο Άρειος Πάγος απορρίπτει την αναίρεση (977/2018).
• Έγγραφο 14/3/2023: Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου κρίνει ομόφωνα ότι παραβιάστηκε το άρθρο 6 § 1 της Σύμβασης, επειδή ο Άρειος Πάγος αγνόησε χωρίς αιτιολογία το αίτημά του για προδικαστικό ερώτημα στο Δικαστήριο της ΕΕ. Κρίνει ότι η κατάλληλη επανόρθωση είναι η επανάληψη της διαδικασίας (Georgiou κ. Ελλάδας, 57378/18).
• Έγγραφο 10/7/2023 – 2025: Η απόφαση του ΕΔΔΑ οριστικοποιείται αφού η Ελλάδα αποσύρει το αίτημα παραπομπής στο Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης. Στις 25/9/2023 ο Γεωργίου ζητά επανάληψη της διαδικασίας· με την απόφαση 523/2025 ο Άρειος Πάγος τη δέχεται, αναιρεί την 977/2018 και ορίζει νέα συζήτηση της αναίρεσης, που γίνεται στις 19/9/2025.
• Έγγραφο 31/7/2026: Δημοσιεύεται η απόφαση 922/2026 του Ε΄ Ποινικού Τμήματος του Αρείου Πάγου (κρίθηκε στις 29/6/2026). Ο Άρειος Πάγος κρίνει ότι το Εφετείο «εσφαλμένα ερμήνευσε και εφάρμοσε» το άρθρο 259 ΠΚ σε συνδυασμό με τον νόμο για την ΕΛΣΤΑΤ, τον κανονισμό 223/2009 και τον Κώδικα Ορθής Πρακτικής των Ευρωπαϊκών Στατιστικών, χωρίς να χρειάζεται προδικαστικό ερώτημα, επειδή ο κανόνας «είναι σαφής». Αναιρεί την καταδίκη του 2017 και παύει οριστικά την ποινική δίωξη λόγω παραγραφής, αφού από τις 10/11/2010 είχαν περάσει πάνω από οκτώ χρόνια. Η υπόθεση έκλεισε αμετάκλητα.
• Επισήμανση Ορισμένα δημοσιεύματα έγραψαν ότι ο Γεωργίου «αθωώθηκε οριστικά». Τυπικά, η δίωξη έπαυσε λόγω παραγραφής· δεν υπήρξε νέα κρίση επί της ουσίας. Η απόφαση όμως κρίνει ρητά ότι η καταδίκη στηρίχθηκε σε εσφαλμένη ερμηνεία του νόμου.
• Δημοσίευμα Κατά το περιοδικό Significance (15/9/2026), όλες οι επτά διώξεις, αγωγές και έρευνες σε βάρος του έχουν πλέον τελειώσει υπέρ του. Αυτό δεν επαληθεύτηκε χωριστά.

11Μετά τα μνημόνια, 2018–2026

Με τη λήξη του τρίτου προγράμματος η Ελλάδα μπήκε σε «ενισχυμένη εποπτεία», που έληξε στις 20/8/2022. Συνεχίζει να υπάγεται σε μεταπρογραμματική εποπτεία. Η πανδημία ανέβασε το χρέος στο 209,4% το 2020· από το 2021 ο λόγος πέφτει κάθε χρόνο, στην κυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη.

Πρόωρες αποπληρωμές Έγγραφο

Κάθε πρόωρη αποπληρωμή χρειάζεται άδεια (waiver) από τον ESM και τον EFSF, αλλιώς θα έπρεπε να αποπληρωθούν αναλογικά και αυτοί.

Πηγές: δελτία Τύπου του ESM για τις άδειες πρόωρης αποπληρωμής (2022, 2024, 2025, 2026), συναλλαγές ΔΝΤ, ΟΔΔΗΧ. Τα ποσά του ΔΝΤ σε ευρώ είναι προσεγγιστικά (τα δάνεια ήταν σε SDR). Η ημερομηνία εκτέλεσης της αποπληρωμής του 2026 προκύπτει από τη μεταβολή των δανείων στήριξης στο Δελτίο 122 του ΟΔΔΗΧ (από 210,0 σε 203,1 δισ. μεταξύ Μαρτίου και Ιουνίου). Το ΔΝΤ εκτιμά ότι τα διμερή δάνεια θα αποπληρωθούν πλήρως το 2031, δέκα χρόνια νωρίτερα από το χρονοδιάγραμμα.

Επενδυτική βαθμίδα Έγγραφο

Το δεύτερο εξάμηνο του 2023 οι DBRS, S&P, Fitch, R&I και Scope επανέφεραν την Ελλάδα στην επενδυτική βαθμίδα (BBB−)· η Moody's τον Μάρτιο 2025 (Baa3). Τον Ιούνιο 2026 οι αξιολογήσεις ήταν BBB στις S&P, Fitch, DBRS και R&I, Baa3 στη Moody's (ΟΔΔΗΧ).

Το χρέος σήμερα Έγγραφο

Το PSI δεν μείωσε μόνο το χρέος· άλλαξε τον δανειστή. Το 2010 το 84% του χρέους της κεντρικής κυβέρνησης ήταν σε ιδιώτες· από το 2012 ως το 2022 ο επίσημος τομέας κατείχε πάνω από τα τρία τέταρτα, με κορυφή το 85% το 2013, και το 2025 το 73%. Με τις πρόωρες αποπληρωμές και τις νέες εκδόσεις ομολόγων το μερίδιο των ιδιωτών ανεβαίνει σιγά σιγά.

Από τα δάνεια στήριξης η Ελλάδα όφειλε, κατά την έκθεση εποπτείας της Επιτροπής της άνοιξης 2026, 141,4 δισ. € στον EFSF, 59,8 δισ. στον ESM και 26,3 δισ. στα διμερή δάνεια, πριν από την αποπληρωμή του 2026. Η Επιτροπή κρίνει ότι η Ελλάδα «διατηρεί την ικανότητα να εξυπηρετεί το χρέος της», με «υψηλούς κινδύνους μεσοπρόθεσμα» αλλά χαμηλούς μακροπρόθεσμα· οι ακαθάριστες χρηματοδοτικές ανάγκες είναι κάτω από 10% του ΑΕΠ το 2026–2027. Το ΔΝΤ αξιολογεί τον συνολικό κίνδυνο ως «μέτριο» (Article IV, Μάιος 2026).

Τι προβλέπεται Ανοιχτό

Τα κείμενα δεν εξηγούν τη μεταξύ τους διαφορά. Η διαφορά των 4 μονάδων αντιστοιχεί σε περίπου 10 δισ. €. Το ΔΝΤ δίνει για το 2025 146,6%, ελαφρά διαφορετικά από τη Eurostat.

12Κενά και επόμενα βήματα

Τα ερωτήματα που είχαν μείνει ανοιχτά ερευνήθηκαν ξανά στις 3/10/2026. Τα περισσότερα απαντήθηκαν από επίσημα έγγραφα· όσα απομένουν φαίνονται παρακάτω.

13Πηγές και μέθοδος

Προηγήθηκαν τα επίσημα στοιχεία και τα κείμενα των θεσμών, ακολούθησε ο Τύπος. Οι χρονοσειρές αντλήθηκαν απευθείας από το API της Eurostat στις 3/10/2026 και τα διαγράμματα σχεδιάστηκαν από αυτές· κάθε διάγραμμα έχει τον πίνακα με τα δεδομένα του. Τα κείμενα των θεσμών διαβάστηκαν στο πρωτότυπο και τα αποσπάσματα παρατίθενται αυτούσια. Όπου δύο επίσημες πηγές διαφέρουν, αναφέρονται και οι δύο.

• Eurostat: χρέος και έλλειμμα (gov_10dd_edpt1) · ΑΕΠ (nama_10_gdp) · ανεργία (une_rt_a) · αποδόσεις ομολόγων (irt_lt_mcby_m)
• Eurostat: έκθεση για την αναθεώρηση του 2004 · COM(2010) 1 · ανακοίνωση 55/2010 · ανακοίνωση 170/2010
• ESM: Greece · πρόγραμμα EFSF · ελαφρύνσεις · Discussion Paper 11 · ανεξάρτητη αξιολόγηση (2020)
• Ευρωπαϊκή Επιτροπή: χρηματοδοτική συνδρομή στην Ελλάδα · Occasional Paper 61 (2010) · μέτρα για το χρέος · Post-Programme Surveillance, άνοιξη 2026, C(2026) 4000 (αντίγραφο)
• ΔΝΤ: Country Report 13/156 (2013) · Country Report 15/186 (2015) · IEO (2016) · Article IV (2026) · συμφωνίες
• Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο: Ειδική έκθεση 17/2017 · Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο: P7_TA(2014)0239
• ΟΔΔΗΧ: Δελτίο Δημοσίου Χρέους 122 (Ιούνιος 2026) · Ετήσια έκθεση 2025
• Τράπεζα της Ελλάδος: «Το Χρονικό της Μεγάλης Κρίσης» (2014) · ομιλία Γ. Στουρνάρα, 8/6/2016 · Ελληνική Ένωση Τραπεζών: έλεγχοι κεφαλαίων
• Eurogroup, δηλώσεις για την Ελλάδα 2018–2022 (μέσω Wayback Machine, επειδή ο ιστότοπος του Συμβουλίου απέκλειε την αυτόματη πρόσβαση) · ESM, δελτία Τύπου για τις οκτώ δόσεις (στον πίνακα της ενότητας 7)
• Άρειος Πάγος: απόφαση 922/2026 · ΕΔΔΑ: Georgiou κ. Ελλάδας, 57378/18, 14/3/2023 (κείμενο απόφασης) · Significance, 15/9/2026
• Υπουργείο Οικονομικών: προσχέδιο προϋπολογισμού 2026 · ετήσια έκθεση προόδου 2026

Η έρευνα δεν αξιολογεί πολιτικές επιλογές· καταγράφει τι δείχνουν τα επίσημα στοιχεία και τι έγραψαν οι ίδιοι οι θεσμοί. Η έκθεση της Επιτροπής για την εποπτεία της άνοιξης 2026 διαβάστηκε από αντίγραφο σε ιστότοπο της πορτογαλικής κυβέρνησης, επειδή ο ιστότοπος της Επιτροπής δεν ήταν προσβάσιμος.

14Ιστορικό αλλαγών

Η έρευνα ενημερώνεται όταν βρίσκονται νέα στοιχεία. Κάθε έκδοση καταγράφεται εδώ· όπου κάτι διορθώθηκε, σημειώνεται τι έγραφε η προηγούμενη έκδοση. Οι παλαιότερες εκδόσεις μένουν διαθέσιμες όπως δημοσιεύθηκαν.

1. Έκδοση 1 · 3 Οκτωβρίου 2026 τρέχουσα

   Πρώτη δημοσίευση.